Konflikt serologiczny to sytuacja, w której układ odpornościowy matki rozpoznaje krwinki płodu jako obce i wytwarza skierowane przeciwko nim przeciwciała. Regularne badania w ciąży pozwalają wykryć takie ryzyko wcześnie, zanim pojawią się objawy u dziecka.
Konflikt serologiczny występuje, gdy u matki wykrywa się przeciwciała odpornościowe do antygenów krwinek czerwonych płodu, pochodzących od ojca. Niektórzy autorzy używają określenia konfliktu serologicznego dla niezgodności grup krwi partnerów, a sytuację w której stwierdza się przeciwciała nazywają zrealizowanym konfliktem.
Antygen to cząsteczka na powierzchni krwinki, po której organizm rozpoznaje ją jako własną lub obcą. Przeciwciała to białka układu odpornościowego, które przyłączają się do takiego antygenu.
Na czym polega konflikt serologiczny
Najczęściej konflikt serologiczny dotyczy krwinek czerwonych. Przeciwciała odpornościowe skierowane do krwinek czerwonych, obecne w krwi matki, przechodzą przez barierę łożyska i przedostają się do krwi płodu. Jeśli erytrocyty płodu posiadają antygen, do którego są one skierowane, przeciwciała zaczepiają się na nich, niszczą je i doprowadzają do anemii płodu i noworodka.
W skrajnych przypadkach nieleczony konflikt powoduje obrzęk płodu i jego zgon wewnątrzmaciczny. Znacznie rzadziej konflikt serologiczny dotyczy krwinek płytkowych, prowadząc do małopłytkowości u płodu i noworodka, z jej następstwami krwotocznymi, w tym wylewami do centralnego układu nerwowego.
Warto pamiętać, że sama niezgodność grup krwi rodziców nie oznacza jeszcze choroby dziecka. O tym, czy i jak konflikt się rozwinie, decyduje obecność przeciwciał oraz kilka dodatkowych czynników opisanych niżej.
Kto jest narażony na wytworzenie przeciwciał
Na wytworzenie przeciwciał wywołujących konflikt serologiczny narażone są:
- kobiety, które rodziły (szczególnie wieloródki), lub kobiety u których występowały poronienia
- kobiety, którym kiedyś przetoczono krew ( immunizacja po transfuzji)
- kobiety z rozpoznaną anomalią łożyska, sprzyjającą zwiększonemu przeciekowi płodowo-matczynemu (w tych przypadkach konflikt może wystąpić również w pierwszej ciąży)
- ciężarne, u których zaistniał uraz brzucha
Kolejne ciąże po przebytym konflikcie
Szczególnie zagrożone wystąpieniem ciężkiego konfliktu serologicznego u płodu lub noworodka są kobiety, u których konflikt wystąpił w poprzednich ciążach. U tych kobiet kolejne ciąże są ciążami podwyższonego ryzyka i muszą być pod szczególną, wnikliwą opieką perinatalną oraz transfuzjologiczną.
Informacja o wcześniejszym konflikcie, przetoczeniu krwi czy poronieniu jest dla lekarza prowadzącego istotna od pierwszej wizyty, dlatego warto ją zgłosić samodzielnie, nie czekając na pytanie.
Od czego zależy przebieg konfliktu
Nasilenie choroby u płodu bywa bardzo różne. Zależy między innymi od:
- obecności u płodu antygenu, do którego matka wytworzyła przeciwciała odpornościowe
- dojrzałości antygenu konfliktowego u płodu
- rodzaju przeciwciał odpornościowych wykrytych u matki, ich „zjadliwości”
- koncentracji (tj. miana) przeciwciał u matki
- dynamiki zmiany miana przeciwciał (wzrost miana, ale również ich spadek)
- obecności przeciwciał blokujących
Układ Rh i inne układy grupowe krwi
Najbardziej niebezpiecznym konfliktem jest konflikt w układzie Rh, gdy matka dziecka jest RhD ujemna, ojciec dziecka RhD dodatni i u matki wykrywa się przeciwciała odpornościowe anty-D. Konflikt ten, poprzez stosowanie profilaktyki (podanie szczepionki anty-D po porodzie czy poronieniu), jest obecnie coraz rzadziej obserwowany.
Pojawiają się jednak coraz częściej konflikty w zakresie innych antygenów z układu Rh oraz konflikty w innych układach grupowych krwinek czerwonych. Bardzo niebezpiecznym, aczkolwiek stosunkowo rzadkim konfliktem jest konflikt w układzie Kell. Dość częste są konflikty w układzie ABO, które realizują się dopiero po urodzeniu dziecka.
Dlaczego badania serologiczne w ciąży są obowiązkowe
Zdarzają się przypadki nieprzestrzegania wykonywania badań serologicznych w ciąży i braku wiedzy co do występowania konfliktu u ciężarnej. Rozpoznanie następuje wtedy dopiero po porodzie, gdy u dziecka obserwuje się rozwinięte objawy choroby hemolitycznej.
Konflikt serologiczny może wystąpić również w trakcie trwania prawidłowej ciąży, dlatego badania serologiczne u każdej ciężarnej są w Polsce obowiązkowe. Nie są one zarezerwowane dla kobiet z grupą krwi RhD ujemną ani dla ciąż uznanych za powikłane.
Na czym opiera się diagnostyka
Prawidłowo prowadzona diagnostyka prenatalna umożliwia wyodrębnienie ciąż zagrożonych konfliktem serologicznym. Opiera się ona na:
- badaniu grupy krwi ciężarnej i okresowych (w odpowiednim tygodniu ciąży)), obowiązkowych badaniach przeciwciał odpornościowych do krwinek czerwonych
- wyodrębnieniu ciąż zagrożonych konfliktem tj. identyfikacji wykrytych przeciwciał i oceny ich klinicznego znaczenia w chorobie hemolitycznej płodu/noworodka
- badaniu grupy krwi ojca dziecka w zakresie odpowiednich antygenów
- oznaczeniu genetycznym antygenów krwinek płodu w krwi matki lub badaniu pobranej krwi płodu
- systematycznej ocenie zagrożenia płodu chorobą hemolityczną poprzez specjalistyczne badania USG oraz badania inwazyjne (w razie potrzeby)
- wdrożenie metod umożliwiających zminimalizowanie skutków choroby hemolitycznej płodu lub małopłytkowości immunologicznej
- umożliwienie donoszenia ciąży i rozwiązania w jak najbardziej korzystnym dla dziecka czasie
Kiedy zgłosić się do lekarza
Z lekarzem prowadzącym ciążę warto skontaktować się wcześniej niż w wyznaczonym terminie, gdy doszło do urazu brzucha, upadku lub wypadku komunikacyjnego, gdy pojawia się krwawienie z dróg rodnych, a także po każdym zabiegu wykonywanym w czasie ciąży. Są to sytuacje sprzyjające przedostaniu się krwinek płodu do krwi matki.
Do lekarza należy zgłosić się również wtedy, gdy wynik badania przeciwciał budzi wątpliwości, gdy kolejne oznaczenia nie zostały wykonane w zaleconym terminie lub gdy ciężarna nie wie, czy w poprzednich ciążach stwierdzano u niej konflikt.
Po porodzie uwagę powinny zwrócie narastająca żółtaczka u noworodka, jego znaczna senność, niechęć do jedzenia lub bladość powłok. Takie objawy zawsze wymagają oceny lekarskiej.
Szczególnie wnikliwa i prawidłowa opieka lekarza ginekologa nad ciężarną, realizowanie zaleceń transfuzjologicznych oraz kierowanie ciężarnej w razie potrzeby do ośrodka referencyjnego leczącego konflikty serologiczne dają duże szanse na szczęśliwe ukończenie również ciąż powikłanych ciężkim konfliktem serologicznym.
Ważna informacja
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoznaniu, badaniach i leczeniu decyduje lekarz po zbadaniu pacjenta. W razie nagłych objawów należy skorzystać z pomocy medycznej.
Najczęstsze pytania
Czy konflikt serologiczny może wystąpić w pierwszej ciąży?
Tak. Dotyczy to zwłaszcza kobiet z rozpoznaną anomalią łożyska, sprzyjającą zwiększonemu przeciekowi płodowo-matczynemu, a także sytuacji po wcześniejszym przetoczeniu krwi. Dlatego badania przeciwciał wykonuje się u każdej ciężarnej, niezależnie od liczby ciąż.
Czy różne grupy krwi rodziców zawsze oznaczają konflikt?
Nie. Sama niezgodność grup krwi partnerów to dopiero możliwość konfliktu. O zrealizowanym konflikcie mówi się wtedy, gdy u matki stwierdza się przeciwciała odpornościowe skierowane przeciwko antygenom krwinek płodu.
Czym jest profilaktyka anty-D?
To podanie preparatu anty-D, opisywanego też jako szczepionka anty-D, po porodzie czy poronieniu u kobiety RhD ujemnej. Dzięki tej profilaktyce konflikt w układzie Rh jest obecnie coraz rzadziej obserwowany. O wskazaniach i terminie podania decyduje lekarz.
Dlaczego konflikt w układzie ABO wykrywa się dopiero po porodzie?
Konflikty w układzie ABO są dość częste, ale realizują się dopiero po urodzeniu dziecka. Z tego powodu ich objawy, przede wszystkim ze strony rozpadu krwinek czerwonych, obserwuje się u noworodka, a nie w czasie ciąży.
